Czy prawda ma jeszcze znaczenie w życiu publicznym?

Łatwo domagać się prawdy od polityków, mediów i ludzi, z którymi się nie zgadzamy. Trudniej przyjąć ją wtedy, gdy podważa nasze przekonania. Jan Paweł II łączył troskę o prawdę z obroną godności człowieka i szacunkiem dla wolności rozmówcy. Co z tego wynika dla naszych codziennych sporów?

Wyobraźmy sobie wiadomość, która trafia na rodzinną grupę: krótki film, mocne oskarżenie, kilka oburzonych komentarzy. Wszystko pasuje do tego, co od dawna myślimy o pewnej osobie. Dopiero później okazuje się, że nagranie urwano w połowie zdania. Czy sprostowanie przesyłamy równie chętnie jak oskarżenie?

To niewielka sytuacja, ale odsłania poważne pytanie: czy chcemy wiedzieć, jak było, także wtedy, gdy odpowiedź okaże się dla nas niewygodna?

Prawda, która chroni człowieka

W encyklice Centesimus annus z 1991 roku Jan Paweł II rozważał fundamenty życia społecznego i demokracji. Doceniał możliwość wybierania oraz kontrolowania rządzących. Podkreślał zarazem znaczenie państwa prawa i godności osoby. ¹

„Historia uczy, że demokracja bez wartości łatwo się przemienia w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm”.

To zdanie dotyczy moralnych podstaw wspólnego życia. W tym samym punkcie papież przestrzegał przed fanatyzmem i narzucaniem innym własnej koncepcji prawdy. ¹

Czytane razem, te uwagi stawiają wymagania także osobie pewnej swoich racji. Prawa człowieka mają chronić również przeciwnika. Wolność rozmówcy wymaga szacunku także wtedy, gdy trudno nam zrozumieć jego wybory. Papież wskazywał ponadto potrzebę dostrzegania prawdy obecnej w życiu i kulturze innych ludzi. ¹

W rozmowie o sprawach publicznych można więc zapytać: czy zasady, których bronię, stosuję również wobec własnego środowiska? Czy podobnie oceniam nieuczciwość człowieka, którego popieram, i tego, którego krytykuję?

Przekonanie nie daje nieomylności

Dwa lata później, w Veritatis splendor, Jan Paweł II pisał o sumieniu i prawdzie moralnej. Wyjaśniał, że sumienie może się mylić i wymaga formacji. Jego zadaniem jest rozpoznawanie dobra w świetle prawa Bożego, a nie samodzielne ustanawianie, co będzie dobre. Wskazywał na potrzebę nawrócenia oraz kształtowania cnót, a w życiu chrześcijanina także na pomoc nauczania Kościoła. ²

Warto zachować zakres tej wypowiedzi: papież mówi o ocenie dobra i zła. Nie podaje instrukcji sprawdzania wiadomości internetowych. Możemy jednak odnieść jego wezwanie do poszukiwania prawdy do naszej odpowiedzialności za słowo. Szczere przekonanie o winie drugiej osoby nie zastępuje dowodów. Dobra intencja nie usuwa szkody wyrządzonej pochopnym oskarżeniem.

Uczciwy spór potrzebuje wspólnych zasad

Współczesnym zastosowaniem tych myśli może być uważniejsze oddzielanie informacji od oceny. Ustalenie, co ktoś rzeczywiście powiedział, jest innym zadaniem niż ocena, czy miał rację. Możemy zgadzać się co do przebiegu wydarzenia, a różnić w ocenie jego przyczyn i następstw.

Przed udostępnieniem oskarżenia warto dotrzeć do jego źródła, sprawdzić datę i przeczytać wypowiedź w całości. Gdy coś pozostaje niejasne, można wstrzymać się z sądem. A kiedy sami powieliliśmy błąd, sprostować go tam, gdzie wcześniej przekazaliśmy nieprawdziwą wiadomość.

Podobnej uczciwości wymaga rozmowa twarzą w twarz. Czy potrafimy powtórzyć argument rozmówcy tak, żeby rozpoznał w nim własne stanowisko? Czy dopuszczamy możliwość, że czegoś nie wiemy? Takie pytania pozwalają prowadzić spór, w którym pozostaje miejsce na wyjaśnienie i zmianę zdania.

Kiedy prawda staje się niewygodna

W rodzinie, parafii czy miejscu pracy zaufanie zależy również od tego, co robimy po odkryciu własnej pomyłki. Przyznanie „nie sprawdziłem tego” może kosztować więcej niż kolejny stanowczy komentarz. Daje jednak drugiemu człowiekowi powód, by następnym razem potraktował nasze słowa poważnie.

Wracając do wiadomości z rodzinnej grupy: czy po odkryciu pełnego nagrania potrafimy napisać, że pierwsza ocena była niesprawiedliwa? Właśnie tak konkretna może być nasza odpowiedź na pytanie o miejsce prawdy w życiu publicznym.

Źródła i opracowanie

1. Jan Paweł II, Centesimus annus, 1 maja 1991, nr 46.
2. Jan Paweł II, Veritatis splendor, 6 sierpnia 1993, nr 59–64.

Fragmenty dotyczące dokumentów są omówieniem, z wyjątkiem cytatu oznaczonego cudzysłowem. Przykłady współczesne i pytania pochodzą od redakcji.